İran'ın 7 şartı ve müzakere için masadaki seçenekler

İran, ABD ve İsrail ile sürdürdüğü savaşın sona erdirilmesi için başlayabilecek barış görüşmelerine ilişkin öne sürdüğü 7 şartta ısrar ediyor. ABD ile İran arasında Katar'ın arabuluculuğunda dolaylı görüşmeler yürütülüyor ve TRT Haber'in aktardığına göre sahada henüz somut bir gelişme yaşanmış değil. Bu arada İran Meclisi Güvenlik Komisyonu üyesi Ahmed Behşayeş Erdestani, İran ile ABD arasında doğrudan müzakerenin Türkiye ya da Katar ev sahipliğinde mümkün olduğunu söyledi.

Neler biliniyor

Şartların başında ABD'nin İran'a yönelik deniz ablukasının sonlandırılması geliyor. Kaynaklara göre Hürmüz Boğazı, 17 Haziran'da imzalanan çerçeve anlaşmanın ardından açılmış, ancak uygulamadaki aksaklıklar nedeniyle temmuz ayında yeniden kapatılmış; ABD de ablukayı yeniden uygulamaya koymuş. İran ayrıca yaklaşık 100 milyar dolar olduğu tahmin edilen dondurulmuş varlıklarının serbest bırakılmasını istiyor. Bu maddenin haziran mutabakatına yazılmasına rağmen henüz hayata geçirilmediği belirtiliyor.

Diğer talepler arasında ABD yaptırımlarının kaldırılması ve petrol satışına tanınan muafiyetlerin yeniden yürürlüğe konulması, bölgedeki ABD askeri varlığının azaltılması, Umman ile İran arasında Hürmüz'de belirlenen yeni geçiş rotasının ABD tarafından tanınması ve Lübnan dahil tüm cephelerde savaşın durdurulması yer alıyor. İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Genel Sekreteri Muhsin Rızai ise Al Jazeera'ye yaptığı açıklamada, ABD'nin iç işlerine müdahalesinin sona ermesi ve muhalif gruplarla işbirliğinin bitirilmesi şartlarını da ekledi. Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi'nin açıklamalarında bu iki şarta yer verilmediği kaydedildi.

Müzakere yeri: Türkiye mi, Katar mı?

Milliyet'in haberine göre Erdestani, Türkiye ya da Katar ev sahipliğinde doğrudan müzakere ihtimalinin masada olduğunu söyledi ve savaşın müzakereyle sona ermesi gerektiğini belirtti. Ancak aynı haberde yer alan İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi'nin açıklamalarına göre, İran heyetinin Katar'a yaptığı ziyaret Dışişleri Bakan Yardımcısı düzeyinde gerçekleşti ve bu ziyaret kapsamında ABD ile bir müzakere planlanmadı. Erakçi, Hürmüz'e ilişkin iki günlük plan konusunda Katarlı arabulucularla görüşmelerin sürdüğünü, henüz kesin bir sonuca ulaşılmadığını söyledi.

Kaynaklarda Türkiye'nin bu konudaki resmi bir tutumu yer almıyor. Dolayısıyla Türkiye'nin ev sahipliği yapıp yapmayacağı bugün için belli değil.

Nükleer program ve sert açıklamalar

Washington, yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş 400 kilogram uranyumun seyreltilmesini ve nükleer tesislerde uluslararası denetime izin verilmesini talep ediyor. İran ise nükleer programın Katar'daki görüşmelere dahil edilmesini reddediyor ve seyreltme konusunun ancak uzun soluklu nükleer müzakereler kapsamında ele alınabileceğini savunuyor. Erdestani, NPT'den ayrılma tartışmasının uluslararası arenada İran'ın nükleer silah üretmeye yöneldiği izlenimi yarattığını söyledi.

ABD Başkanı Donald Trump, Mar-a-Lago'da gazetecilere, İran'ın geriye kalan bir ya da iki nükleer tesisinin 10 dakika içinde vurulabileceğini ve bunun için bir planları bulunduğunu söyledi. Trump, İran'ın asla nükleer silaha sahip olamayacağını ve bir anlaşma istediğini belirtti; müzakerelerin iyi gittiğini ancak tarafların pek güvenilir olmadığını ifade etti. Yeni askeri operasyonların gelecek hafta başlayıp başlamayacağı sorusuna ise yanıt vermedi.

Arka plan

Savaş, ABD ve İsrail'in İran'a yönelik saldırılarıyla başladı. TRT Haber'in kaynak sayfasında, İran'ın şartlarının ABD ile İran arasında geçmişte imzalanan 14 maddelik mutabakat zaptının bazı hükümleriyle paralellik gösterdiği belirtiliyor. Basında, Trump'ın 3 Kasım'daki ara seçimlerin ardından İran'a yeni bir saldırı emri verebileceğine yönelik iddialar da yer aldı; bu iddiaların doğrulanmış olmadığını not etmek gerekir.

Ne anlama geliyor

Hürmüz Boğazı'nın kapalı kalması ve deniz ablukası, enerji ve deniz taşımacılığı üzerinden küresel piyasalara etki edebilir. Petrol muafiyetlerinin geri gelmesi ise İran'ın petrol satışlarını etkileyebilir. Bu etkilerin büyüklüğü ve zamanlaması, müzakerelerin sonucuna bağlı olacak; bu bir değerlendirmedir, kesin bir öngörü değildir.

Sıkça sorulan sorular

• Görüşme nerede yapılacak? Malzemede kesin bir yer belirlenmiş değil. Türkiye ya da Katar ihtimali Erdestani tarafından dile getirildi; Katar arabuluculuğu sürüyor.
• Hürmüz Boğazı ne zaman açılacak? İran, tüm şartların eksiksiz yerine getirilmesinin ardından Hürmüz Boğazı'nı iki gün içinde açacağını yineliyor.
• Dondurulmuş varlıklar ne durumda? Haziran mutabakatına yazılmış olsa da henüz hayata geçirilmiş değil.
• ABD yeni bir saldırı başlatacak mı? Trump bu soruya yanıt vermedi; basındaki iddialar doğrulanmış değil.