Cephede Taktik Mola ve Müzakere Arayışı: Ukrayna Savaşında Yeni Evre

Dinyeper Nehri kıyısındaki Oleşki hattında insani yardım ve sivil tahliyesi amacıyla varılan yerel ateşkes mutabakatı ile eş zamanlı gerçekleşen 270'er kişilik esir takası, Ukrayna savaşında sahadaki yıpranma sürerken diplomatik kanalların yeniden hareketlendiğine işaret ediyor. ABD arabuluculuğunda şekillenen temaslar ve Kasım ayının ilk yarısında düzenlenmesi planlanan üçlü toplantı arayışı, çatışmanın seyrinde insani molalar ile stratejik müzakereler arasındaki hassas dengeyi yeniden gündeme taşıyor.

Oleşki Mutabakatı ve Sahadaki İnsani Tablo

Herson bölgesinde Rusya kontrolündeki Oleşki kentinde varılan geçici uzlaşı, çatışmaların doğrudan etkilediği sivil nüfus açısından kritik bir adım niteliğinde. Beyaz Saray tarafından yapılan açıklamada, ABD Başkanı Donald Trump'ın eşi First Lady Melania Trump'ın girişimiyle sağlanan yerel ateşkesin 29 Ekim'de yürürlüğe girmesinin planlandığı ve askeri faaliyetlerin geçici olarak durdurulacağı bildirildi. Rusya Genelkurmay Başkanı Valeriy Gerasimov ise insani operasyon kapsamında Herson yönündeki saldırıların Moskova saatiyle 27 Ekim 04.00'ten itibaren durdurulacağını ve geçici ateşkes uygulanacağını açıkladı. Tarihler ve uygulama saatleri konusundaki bu farklı teknik beyanlar, sahadaki koordinasyonun kırılganlığını ortaya koyuyor.

Savaş öncesinde yaklaşık 24 bin kişinin yaşadığı Oleşki'de mevcut nüfusun 1.700 ila 2.000 kişiye kadar gerilediği belirtiliyor. Bölgede kalan ve büyük bölümü yaşlılardan oluşan halkın gıda, temiz su, elektrik ve tıbbi bakım eksikliğiyle karşı karşıya olduğu, sınırlı imkânlarla hayatta kalmaya çalıştığı aktarılıyor. Mutabakat uyarınca iki ülkeden sivil ekiplerin konutları ziyaret ederek Rusya ya da Ukrayna'ya tahliye edilmek isteyenlerin naklini koordine etmesi ve bu sürece tarafsız bir Amerikan medya kuruluşunun refakat etmesi öngörülüyor. Kremlin Sözcüsü Dmitri Peskov, Rus güçlerinin tedarik sıkıntısını gidermek için çalıştığını savunurken; Herson Bölgesi Valisi Volodimir Saldo, Ukrayna birliklerinin yolları mayınladığını ve insansız hava araçlarıyla araçlara saldırdığını öne sürdü. Ancak bu iddia bağımsız kaynaklarca henüz doğrulanmış değil.

Esir Takasından Abu Dabi ve Oslo Hattına

İnsani başlıklarda kaydedilen bir diğer somut gelişme, tarafların karşılıklı 270'er savaş esirini serbest bırakması oldu. ABD'li müzakerecilerin dahil olduğu temaslar neticesinde varılan takas kapsamında Ukrayna tarafına 9 sivil de teslim edildi. Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, geri dönenler arasında Temmuz 2022'deki Olenivka saldırısından kurtulan 5 kişinin de bulunduğunu ifade etti. Rusya İnsan Hakları Komiseri Yana Lantratova ise Ukrayna'nın Rusya'ya 7 sivil teslim ettiğini, süreçte Uluslararası Kızılhaç Komitesi ve Ukraynalı yetkililerle temas kurulduğunu belirtti. Belarus'a nakledilen Rus askerlerinin sağlık kontrolleri sonrası ülkelerine döneceği bildirildi. İki taraf arasındaki en son kapsamlı takas 19 Ağustos tarihinde gerçekleşmiş, o dönemde 103 Ukraynalı esir ülkesine dönmüştü.

Esir takası ve yerel ateşkesin hemen ardından siyasi kanaldaki temasların hızlanması dikkat çekiyor. Zelenskiy, ABD Başkanı'nın özel temsilcileri Steve Witkoff ve Jared Kushner ile görüştüklerini; Norveç'in başkenti Oslo ve Rusya'nın St. Petersburg kentinde yapılan teknik görüşmelerin ardından Kasım ayının ilk yarısında Ukrayna, ABD ve Rusya'nın katılımıyla üçlü bir toplantı düzenlenmesi konusunda anlaşıldığını bildirdi. Kremlin Sözcüsü Dmitri Peskov da söz konusu üçlü temasların Kasım ayında Abu Dabi'de yeniden başlamasının beklendiğini aktardı. Buna karşılık sahadaki çatışmalar tamamen durmuş değil; nitekim Rusya'nın yeni gece saldırıları düzenlediği ve tarafların temel barış koşullarında henüz ortak bir zemine varamadığı aktarılıyor.

Jeopolitik Dengeler, Türkiye ve Olası Senaryolar

Söz konusu gelişmeler Karadeniz ve Doğu Avrupa güvenlik mimarisi açısından değerlendirildiğinde karşımıza iki temel senaryo çıkıyor:

• Birinci senaryoda, Oleşki gibi yerel hatlarda uygulanan insani ateşkesler ve esir takasları, taraflar arasında asgari bir güven inşası oluşturarak Kasım ayında planlanan üçlü zirvenin kapsamlı bir müzakere sürecine evrilmesine zemin hazırlayabilir.
• İkinci senaryoda ise Oleşki'deki duraklama ve esir değişimi, yalnızca tarafların sahadaki taktik ihtiyaçları doğrultusunda verdikleri sınırlı bir mola olarak kalabilir. Zelenskiy'nin dile getirdiği Starlink askeri paketindeki hız kısıtlamaları ve önleyici füze teslimatındaki gecikmeler, Ukrayna'nın lojistik zorluklarla karşılaştığını; Rusya'nın ise müzakere masası kurulurken gece saldırılarını sürdürmesi, askeri baskı politikasından vazgeçmediğini gösteriyor.

Bu denklemin Karadeniz güvenliği ve Türkiye'nin dış politikasına yansımaları da göz ardı edilemez. Bölgesel istikrarın korunması ve Montrö Boğazlar Sözleşmesi çerçevesindeki deniz güvenliği dengeleri, Karadeniz havzasındaki gerilimin düşürülmesini doğrudan gerekli kılıyor. Müzakere trafiğinin Oslo, St. Petersburg ve muhtemelen Abu Dabi ekseninde yürütülmesi diplomatik zeminlerin çeşitlendiğini gösterse de Türkiye'nin taraflarla kurabildiği doğrudan diyalog kapasitesi, Karadeniz hattındaki seyrüsefer ve insani koridor meselelerinde Ankara'nın kolaylaştırıcı rol potansiyelini gündemde tutmaya devam edecektir.

Önümüzdeki günlerde öncelikle Oleşki'de ilan edilen yerel ateşkesin sahada sorunsuz uygulanıp uygulanamayacağına, insani yardım konvoylarının güvenliğine ve Kasım ayı başında planlanan üçlü toplantının teknik düzeyden liderler düzeyine taşınıp taşınamayacağına bakılmalıdır.