İstanbul'da R4 ve E3 Diplomasisi: Bölgesel Güvenlik ve Deniz Yolları Arayışı

Türkiye'nin ev sahipliğinde İstanbul'da bir araya gelen sekiz ülkenin dışişleri bakanları, Orta Doğu ve çevresinde tırmanan askeri gerilimi durdurmak amacıyla kapsamlı bir diplomasi turu gerçekleştirdi. Türkiye, Mısır, Pakistan ve Suudi Arabistan'dan oluşan R4 grubu ile İngiltere, Almanya ve Fransa'nın yer aldığı E3 ülkeleri, İtalya'nın da katılımıyla ilk kez bu genişletilmiş formatta aynı masada buluştu. Bölgesel çatışmaların yayılma riski taşıdığı ve stratejik su yollarında ticaret akışının kesintiye uğradığı bir dönemde gerçekleşen bu temaslar, tarafların kriz yönetiminde çok taraflı diyalog kanallarını açık tutma kararlılığını göstermesi açısından kritik bir önem taşıyor.

Diplomasinin Yeni Zemini: R4 ve E3 Masası

İstanbul buluşması, kökenleri ve hedefleri farklı iki diplomatik yapının ortak riskler karşısında bir araya gelmesine sahne oldu. E3 formatı, yaklaşık yirmi yılı aşkın bir süredir İran'ın nükleer programına ilişkin müzakereleri ve diplomatik eş güdümü yürütmek üzere Almanya, Fransa ve İngiltere tarafından sürdürülüyordu. R4 formatı ise Türkiye, Mısır, Pakistan ve Suudi Arabistan'ın bölgesel güvenlik ve diyaloğu güçlendirmek amacıyla oluşturduğu bir mekanizma olarak öne çıkıyor. Ankara'nın kısa süre önce Pakistan ve Suudi Arabistan ile imzaladığı Mekke Ortak Savunma Anlaşması da bölgedeki yeni güvenlik arayışlarının zeminini oluşturuyor. Dolmabahçe Çalışma Ofisi'nde Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından da kabul edilen bakanlar, bu iki yapıyı İtalya'nın da katılımıyla sekizli bir platforma dönüştürdü.

Toplantının ardından açıklamalarda bulunan Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, masadaki tüm ülkelerin daha fazla savaş istemediğini, ateşkese taraftar olduğunu ve diplomasinin tek çözüm yolu olarak görüldüğünü bildirdi. Fidan, toplantıyı son aylardaki en önemli diplomatik adımlardan biri olarak niteledi ve masada özellikle İran'a yönelik yeni bir saldırının gerçekleşmemesi gerektiğinin vurgulandığını aktardı.

Seyrüsefer Güvenliği ve Küresel Tedarik Hatları

Toplantıların en somut gündem maddelerinden birini küresel deniz ticareti ve seyrüsefer serbestisine yönelik tehditler oluşturdu. Almanya Dışişleri Bakanı Johann Wadephul, zirve öncesinde yaptığı değerlendirmede Hürmüz Boğazı, Kızıldeniz ve Karadeniz'deki durumun dünya ekonomisi üzerindeki doğrudan yansımalarına dikkat çekti. Wadephul; yakıt istasyonlarından market raflarına kadar hissedilen fiyat baskılarının, gübre sevkiyatındaki aksamaların yol açtığı gıda güvenliği risklerinin ve Husilerin serbest deniz taşımacılığına yönelik eylemlerinin ortak bir iradeyle durdurulması gerektiğini belirtti. Wadephul ayrıca Rusya'nın Karadeniz'deki tahıl taşımacılığına dönük saldırılarının küresel ölçekte buğday işleyen Türkiye gibi ülkeleri ve ihtiyaç sahibi bölgeleri olumsuz etkilediğini dile getirdi.

Fransa Dışişleri Bakanı Jean-Noël Barrot da Orta Doğu'daki istikrarsızlığın doğrudan Avrupa'yı etkilediğini belirterek ABD ile İran arasındaki gerilimin büyümesinin yalnızca kayıplar doğuracağını ifade etti. Barrot, sekiz ülkenin taraflara itidal çağrısında bulunduğunu ve bakanların düzenli aralıklarla yeniden bir araya gelme kararı aldığını duyurdu. Dışişleri Bakanı Fidan ise Hürmüz Boğazı'nın güvenli geçişe bir an önce açılması çağrısını yinelerken, Karadeniz'de seyrüsefer güvenliğinin derhal sağlanması ya da en azından enerji ve tahıl sevkiyatı için taraflarca istisnalar tanımlanması gerektiğini masaya getirdi.

Tarafların Tutumları ve Yayımlanan Bildiriler

İstanbul'daki temasların ardından R4 grubu ülkeleri tarafından yayımlanan ortak bildiride, Birleşmiş Milletler Şartı'nın ilkelerine bağlılık teyit edildi. Dışişleri bakanları, İsrail işgalinin bölgedeki istikrarsızlığın temel kaynağı olduğunu kaydederek 1967 sınırları ve BM kararları doğrultusunda iki devletli çözümün acilen hayata geçirilmesi gerektiğini ifade etti. Bildiride Gazze'ye insani yardımların engelsiz ulaştırılması istenirken, Batı Şeria ve Kudüs'teki yerleşim faaliyetleri ile yerleşimci şiddeti kınandı. Yemen bağlamında ise Husi milislerinin Suudi Arabistan'a ve Kızıldeniz ile Babülmendep'teki ticari gemilere yönelik saldırıları kınanarak tüm askeri eylemlerin durdurulması istendi.

Öte yandan bildiride ABD, İsrail ve İran arasındaki gerilimlerin diplomasi zemininde çözülmesi ve sivil altyapıların hedef alınmaması gerektiği belirtildi. R4 ülkeleri İslamabad Mutabakat Zaptı'na desteklerini ifade ederken, Dışişleri Bakanı Fidan bölgesel güvenliğin temininde bölge ülkelerinin bizzat sorumluluk almasının şart olduğunu bildirdi. Fidan ayrıca Libya konusunda yedi yıl önce imzalanan Deniz Yetki Anlaşması'na değinerek, Mısır'ın çekincelerini gidermek amacıyla Türkiye, İtalya ve Mısır arasında üçlü görüşmeler yapılabileceğini ve Libya'da doğu ile batıdaki askeri ve siyasi güçlerin birleşmesine yönelik yakında olumlu bir gelişmenin duyurulabileceğini kaydetti.

Önümüzdeki Süreçte İzlenecek Başlıklar

Sekiz ülkenin İstanbul'da tesis ettiği bu temas hattı, Orta Doğu ve Doğu Akdeniz'den Karadeniz'e uzanan kriz alanlarında çok taraflı istişarelerin devam edeceğine işaret ediyor. Önümüzdeki günlerde tarafların düzenli görüşme taahhüdünün nasıl bir takvime bağlanacağı, Hürmüz Boğazı ve Kızıldeniz'deki seyrüsefer güvenliğine dönük diplomatik baskının sahada karşılık bulup bulmayacağı ve Karadeniz'de tahıl ile enerji taşımacılığına istisna getirilmesi önerisinin çatışan taraflarca nasıl karşılanacağı yakından izlenecektir.