Brüksel'in Yeni Arayışı: Kanada İçin 'Ortak Üyelik' Modeli ve Küresel Senaryolar

Avrupa Birliği Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen'in Kanada'ya yönelik gündeme getirdiği 'ortak üyelik' modeli, 29-30 Ekim 2026 tarihlerinde Montreal'de düzenlenen AB-Kanada Zirvesi öncesinde Birlik içinde kapsamlı bir tartışmaya yol açtı. Öneri, Brüksel'in geleneksel genişleme ve ortaklık kalıplarının dışına çıkarak Avrupa kıtası dışındaki aktörlerle kurumsal bağ kurma arayışını yansıtması bakımından uluslararası ilişkilerde dikkate değer bir eşiğe işaret ediyor. Ancak üye başkentlerden gelen itirazlar ve küresel jeopolitik dengeler, bu arayışın kolay ilerlemeyeceğini gösteriyor.

Girişimin Arka Planı ve Brüksel'deki Ayrışma

AB Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, Kanada'ya bu statüyü ilk olarak Strazburg'daki Birliğin Durumu konuşmasında Kanada Başbakanı Mark Carney'ye sundu. Zirve öncesinde Montreal'deki C.D. Howe Enstitüsü'nde konuşan von der Leyen, Kanada'nın coğrafi nedenlerle tam üye olamayacağını, ancak üyeliğin yerine ortak hedef ve vizyona dayalı, bugüne kadarki en iddialı ortaklığın kurulabileceğini ifade etti. Komisyon'un çerçevesinde yapay zeka, iklim, enerji ve güvenlik alanlarında politika uyumu, hükümetler, parlamentolar ve mahkemeler arası yönetişim eşgüdümü ile Erasmus ve Ufuk Avrupa gibi programlara daha derin katılım yer alıyor. Ayrıca von der Leyen, bu modelin Avrupa dışındaki diğer en yakın ortaklara da açık olabileceğini dile getirdi.

Buna karşılık Birlik başkentlerinde teklife dönük ciddi tereddütler belirdi. 26 Ekim'deki büyükelçiler toplantısında Almanya, Fransa, İtalya ve Yunanistan'ın da aralarında bulunduğu üye ülkelerin zirve ortak bildirisine 'ortak üyelik' ibaresinin konulmasına itiraz ettiği basına yansıdı. Almanya öncülüğündeki eleştirilerde, konunun başkentlere danışılmadan gündeme taşındığı ve mevcut AB kurucu antlaşmalarında böyle bir yasal statünün bulunmadığı vurgulandı. The Guardian'ın aktardığı ortak bildiri taslağına göre, söz konusu ifade yerine Kanada ile tam üyelik dışında 'giderek daha yakın bir ilişki' kavramının benimsenmesi ve bu çerçevenin 2027 zirvesine kadar tanımlanması formülü öne çıktı. Komisyon Başsözcüsü Paula Pinho ise üye ülkelerle çalışmaların sürdüğünü açıkladı.

Küresel Dengeler ve Washington Boyutu

Bu hamlenin zamanlaması, transatlantik ticaretteki kırılmalar ve Kanada'nın yeni pazar arayışlarıyla doğrudan bağlantılı görünüyor. Ottawa yönetimi ile Washington arasındaki ticari gerilimler sürerken, Başbakan Carney Kanada'nın yeni ticaret ortakları aradığını ve zirvenin en az bir yıl sürecek resmi görüşmelerin başlangıcı olduğunu kaydetti. Carney, kavramsal adlandırmadan ziyade Kanadalılar için ortaya çıkacak somut kazanımların belirleyici olduğunu belirterek tam üyelik niyetlerinin bulunmadığını vurguladı. Kanadalı bir bankanın yayımladığı değerlendirme raporunda, savunma, enerji, kritik mineraller ve dijital sektörlerde engellerin kaldırılması halinde taraflar arasındaki ek ticaretin on milyarlarca dolara ulaşabileceği tahmini yer aldı.

Öte yandan ABD cephesinden gelen tepkiler tartışmanın jeopolitik boyutunu belirginleştirdi. ABD Başkanı Donald Trump, AB'nin Kanada'ya yönelik bu önerisini gülünç olarak niteleyerek, gelişmeyi hasmane bir adım sayması durumunda Avrupa ile birçok alanda ticareti durdurabileceği uyarısında bulundu. Dolayısıyla Brüksel-Ottawa yakınlaşması, sadece iki aktör arasındaki teknik bir entegrasyon arayışı değil, aynı zamanda küresel ticaret sistemindeki kutuplaşmaların ve transatlantik dengelerin sınandığı bir zemin niteliği taşıyor.

Türkiye ve Birlik Mimarisi Açısından Anlamı

AB'nin Hırvatistan'ın 2013'teki katılımından bu yana yeni bir tam üyelik gerçekleştirememiş olması, genişleme mimarisinde alternatif modellerin aranmasını kaçınılmaz kılıyor. Daha önce Ukrayna gibi ülkeler için de tartışılan ancak benimsenmeyen 'ortak üyelik' türü formüllerin bu kez Birlik sınırları dışındaki üçüncü ülkelere teşmil edilmek istenmesi, Brüksel'in kurumsal tasarımında kademeli ya da halkalı entegrasyon modellerine dönük eğilimi güçlendiriyor.

Bu tartışma, Türkiye'nin AB ile yarım asrı aşan çok boyutlu ortaklık ve adaylık ilişkisi açısından da dikkatle izlenmesi gereken dinamikler barındırıyor. Türkiye, Gümrük Birliği'nin modernizasyonu, vize serbestisi, güvenlik ve enerji gibi alanlarda AB ile stratejik işbirliklerinin eşit, kurallara dayalı ve kazan-kazan esasına göre derinleştirilmesini savunmaktadır. Brüksel'in kurucu antlaşmalarda karşılığı bulunmayan modeller üretme arayışı, bir yandan mevcut adaylık süreçlerinin hukuki belirliliğini aşındırma riski taşırken, diğer yandan belirli sektörlerde esnek işbirlikleri için yeni pencereler tartışmaya açabilir. Değerlendirmemize göre, Türkiye'nin temel çıkarı, tam üyelik perspektifinin sağladığı hak ve statüleri zedelemeden, ekonomik ve stratejik ortaklıklarını milli menfaatleri doğrultusunda tahkim edecek çok yönlü bir dış politika izlemektir.

Önümüzdeki dönemde, Montreal'deki temasların ardından üye ülkelerin 2027'ye kadar sürecek tanım müzakerelerinde nasıl bir uzlaşmaya varacağı ve Washington'ın transatlantik ticarette atacağı adımlar sürecin nihai yönünü belirleyecektir.