Tahran Masası: Hürmüz Gerilimi ve Bölgesel Diplomasinin Yeni Sınavı

Pazartesi günü Suudi Arabistan, Pakistan ve Türkiye'den üst düzey diplomatik heyetler Tahran'a gitti. Amaç, İran ile ABD ve İsrail arasında yeniden açık çatışma çıkmasını önlemek. Ziyaret, gerilimin en yüksek olduğu bir anda bölgesel aktörlerin doğrudan masaya oturabildiğini göstermesi bakımından önemli.

Arka plan

Guardian'ın aktardığına göre görüşmede, İran'ın Yemen'deki Husilerin Suudi Arabistan altyapısına yönelik füze ve insansız hava aracı saldırılarını durdurmasının nasıl sağlanabileceği ele alınacaktı. Haberde Husilerin Riyad havalimanını kapattıklarını ve Suudi ekonomisine ağır zarar verdiklerini iddia ettikleri de belirtiliyor; bu iddialar henüz bağımsız olarak doğrulanmış değil.

Üç ülke ağustos ayında Mekke'de bir savunma anlaşması imzalamıştı. İmzacı ülkeler bunun karşılıklı savunma anlaşması olduğunu söylüyor. Buna karşın İran'da bazı çevrelerin anlaşmanın Tahran'a karşı kurulduğundan endişe ettiği de haberde yer alıyor. Bu iki okuma, heyet ziyaretinin neden hem güven inşası hem de dikkatli bir pazarlık olarak görüldüğünü açıklıyor.

Bilgilere göre heyetlerde Suudi Savunma Bakanı Halid bin Salman, Pakistan Genelkurmay Başkanı Asım Münir ve Türkiye Millî İstihbarat Teşkilatı Başkanı İbrahim Kalın yer alıyordu. Görüşmelerin İran'ı yeni bir bölgesel güvenlik düzenlemesine dahil etme fikri de dahil olmak üzere geniş gündemli olduğu aktarılıyor. Katarlı arabulucuların da Tahran'da Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması için şartlar üzerinde çalıştığı belirtiliyor.

Tarafların tutumları

İran Dışişleri Sözcüsü Bakaei, görüşmenin ortak çıkarlara dayalı daha geniş bölgesel iş birliğinin önünü açabileceğini söyledi. Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan da Mekke İttifakı üyesi ülkelerin yetkilileriyle yaptığı görüşmede, İslam ülkeleri arasındaki birliği sağlayacak her mutabakatı desteklediklerini belirtti. Bu açıklamalar, Tahran'ın bölgesel güvenlik mimarisini kendi rolünü içeren bir çerçevede görmek istediğini gösteriyor.

ABD tarafında ise Başkan Trump'ın basına yaptığı açıklamalar öne çıkıyor. Malzemede yer alan haberlere göre Trump bir gün bir saldırı olmayacağını söylerken, başka bir gün saldırının yarın bile yapılabileceğini ifade etti. Hürmüz Boğazı'nın kontrolünün ABD'de olduğu ve İran'a yönelik deniz ablukasının sürdüğü yönündeki iddialar da yine Trump'a atfedildi. Bu tutarsız ifadeler, Washington'ın hangi noktada anlaşma, hangi noktada askerî seçenek tercih edeceğinin henüz net olmadığını düşündürüyor. Bu ayrım, heyetlerin hangi kapıyı aralayabileceğini belirleyecek.

Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Guterres de Kahire'de Hürmüz Boğazı'nda seyrüseferin güvence altına alınması ve İran'ın nükleer meselesinin barışçıl yollarla çözülmesi için bir uzlaşı fırsatı bulunduğunu söyledi. Bu çağrı, Tahran'daki temasların uluslararası zeminde de desteklendiğini gösteriyor.

Türkiye ve bölge için senaryolar

Değerlendirmemize göre bu girişimin sonucu üç ana senaryoda okunabilir. Birinci senaryoda heyetler Hürmüz Boğazı'nın açılması ve Husilere yönelik saldırıların durdurulması konusunda somut bir çerçeve oluşturabilir. Bu, Körfez'de ticari ve enerji risklerinin azalmasına, Türkiye'nin de bölgesel istikrara katkısının görünür hale gelmesine yol açabilir.

İkinci senaryoda görüşmeler genel ilkelerde kalır ve kalıcı bir güvenlik düzenlemesi uzun müzakerelere ihtiyaç duyar. Guardian'ın haberinde de bu tür bir paktın birkaç ay sürebileceği belirtiliyor. Bu durumda ziyaret, kriz yönetimi açısından bir kanal açmış olsa da somut sonuç üretmeyebilir.

Üçüncü senaryoda ise gerilimin kontrolden çıkması ihtimali vardır. Haberlerde ABD'nin orta vadeli askerî yığınak iddiaları ve İsrail seçimleriyle ilgili gelişmeler de bağlam olarak yer alıyor. Böyle bir durumda Körfez'deki enerji altyapısı, deniz ticareti ve sınır ötesi güvenlik riskleri doğrudan etkilenebilir. Türkiye için en önemli çıkar, bu senaryonun gerçekleşmemesi ve bölgede diplomasinin kanallarının açık kalmasıdır. Türkiye'nin bu süreçteki rolü, çatışmanın yayılmasını önlemeye yönelik diplomatik çabalara katkı olarak değerlendirilebilir.

Ekonomik açıdan bakıldığında Hürmüz Boğazı'ndaki belirsizlik enerji fiyatları, nakliye maliyetleri ve bölgesel yatırım iklimi üzerinde baskı yaratabilir. Bu etkilerin büyüklüğü ve süresi için malzemede bir veri bulunmadığını özellikle belirtmek gerekir.

Bundan sonra izlenecekler

Önümüzdeki günlerde bakılması gereken ilk nokta, Tahran görüşmelerinden resmî ve ortak bir metnin çıkıp çıkmayacağıdır. İkinci olarak Husilerin Suudi altyapısına yönelik saldırılarının durup durmadığı izlenmelidir. Üçüncü olarak ABD'nin Hürmüz Boğazı'na ilişkin tutumunda ve İran'a yönelik deniz ablukasında bir değişiklik olup olmadığı önemlidir. Son olarak, Mekke savunma anlaşmasının İran ile ilişkilerde nasıl bir çerçeveye oturtulacağı belirleyici olacaktır.

Değerlendirmemize göre bu ziyaret, bölgesel diplomasinin ne kadar açılabildiğini gösteren bir işaret. Ancak asıl sınav, görüşmelerin somut adımlara dönüşüp dönüşmeyeceği olacak. Önümüzdeki günlerde heyetlerin açıklamalarını, Hürmüz Boğazı'ndaki seyrüsefer durumunu ve ABD'nin tutumundaki netliği birlikte izlemek gerekiyor.