Döviz Dönüşüm Desteğinde Yeni Dönem: Katı Taahhüt Bitti, Yüzde 10 Kriteri Geldi

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), ihracatçı firmaların yurt dışı kaynaklı döviz gelirlerini Türk lirasına dönüştürmelerini teşvik eden mekanizmada köklü bir revizyona gitti. Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek tarafından duyurulan ve Finansal İstikrar Komitesi kararları doğrultusunda hazırlanan yeni uygulama talimatı 1 Ekim itibarıyla yürürlüğe giriyor. Yapılan düzenleme, özellikle dövizle hammadde veya ara malı tedarik eden imalatçı ve ihracatçıların nakit akışını ve kur riskini yönetmesini kolaylaştıracak kritik bir eşik niteliği taşıyor.

Düzenlemenin Arka Planı ve Getirilen Yeni Kurallar

Eski uygulamada firmaların dönüşüm desteğinden faydalanabilmesi için belirli sürelerle döviz almama taahhüdünde bulunması gerekiyordu. Bu katı taahhüt, operasyonel döngüsü gereği düzenli ithalat yapmak ve döviz cinsi ödeme gerçekleştirmek zorunda olan ihracatçıları ikilemde bırakıyordu. Şirketler ya destek priminden vazgeçmek ya da tedarik zincirindeki döviz yükümlülüklerini yerine getirememe riskiyle karşı karşıya kalmak durumundaydı.

Yayımlanan yeni uygulama talimatı ile döviz almama taahhüdü tamamen kaldırıldı. Bunun yerine firmaların bilançolarındaki likit döviz dengesini gözeten azami yüzde 10 döviz pozisyonu şartı getirildi. Artık bir firmanın destekten faydalanabilmesi için likit döviz varlıklarının net satış hasılatına veya aktif büyüklüğüne oranının yüzde 10 sınırını aşmaması gerekecek. Söz konusu oranın sağlandığı ise serbest muhasebeci mali müşavirler (SMMM) veya yeminli mali müşavirler (YMM) tarafından düzenlenecek ve 15 gün geçerliliği bulunacak Döviz Pozisyonu Bildirim Formu ile tevsik edilecek.

Bunun yanı sıra döviz dönüşüm desteği kapsamında dönüştürülebilecek dövize katma değere dayalı bir üst sınır konuldu. Bir şirketin yıllık azami döviz satış limiti, Gelir İdaresi Başkanlığı verilerinden alınacak yıllık faaliyet kârı ile Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirilen 12 aylık toplam iş gücü maliyetinin toplamı kadar olabilecek. Ayrıca aracılı ihracat yapan imalatçı tedarikçiler de doğrudan sisteme dahil edildi. Bu modelde aracı ihracatçı üzerinden satılan dövizin Türk lirası karşılığı aracı şirkete verilirken, TCMB dönüşüm desteği doğrudan üretici tedarikçinin banka hesabına yatırılacak. Süreçte görev alan aracı bankaların denetim yetkileri artırılırken, bankalara destek tutarı üzerinden azami yüzde 1 komisyon tahsil etme hakkı tanındı.

Şirketler ve Makroekonomi İçin Olası Etkiler

Değerlendirmemize göre, katı taahhüdün kaldırılıp rasyoya dayalı esnekliğin getirilmesi, en çok hammadde ithalatına bağımlı çalışan imalatçı ihracatçıların işletme sermayesi yönetimini rahatlatacak ve desteğe olan katılımı belirgin şekilde artıracaktır. Zira önceki katı taahhüt mekanizması firmaları destekten uzaklaştırıyor ya da piyasa dışı arayışlara itiyordu; yeni esneklik ise reel sektörün ticari gerçekleriyle daha uyumlu bir zemin oluşturuyor.

Görüşümüzün temel gerekçesi, döviz girdisi olan şirketlerin aynı zamanda zorunlu döviz harcamalarının bulunmasıdır. Katı taahhüt yürürlükteyken bir şirket ihracat bedelini bozdurduğunda kısa vadeli vadesi gelen hammadde borcunu ödemek için piyasadan yeniden döviz almaktan çekiniyordu. Yeni modelde yüzde 10'luk likit döviz marjı, şirketlere zorunlu ödemelerini aksatmadan bilançolarını yönetme imkanı veriyor. Bu durum kur riskini hedge etme imkanını korurken, operasyonel tıkanıklıkları ortadan kaldıracaktır.

Makroekonomik açıdan bakıldığında düzenlemenin kur, rezerv ve enflasyon dengesi üzerinde iki yönlü etkisi tartışılabilir. İlk senaryoda, taahhüt baskısının kalkması sayesinde daha önce sisteme girmeyen geniş bir ihracatçı kitlesi dövizini resmi kanallardan TL'ye dönüştürebilir. Bu durum TCMB'nin brüt rezervlerini desteklerken piyasadaki döviz likiditesini ve TL'ye olan talebi artırarak kur üzerindeki yukarı yönlü baskıları sınırlandırabilir. Kurdaki istikrar ise ithal girdi maliyetleri kanalıyla dezenflasyon sürecine dolaylı katkı sunabilir. İkinci ve daha temkinli senaryoda ise şirketlerin yüzde 10'luk esneklik payını kullanarak döviz pozisyonlarını koruma eğilimine girmesi, piyasaya anlık döviz arzının bir miktar sınırlı kalmasına yol açabilir. Ancak katma değer tavanı ve bankaların yüzde 1 komisyon denetimi sayesinde döviz arbitrajı yapılması engellendiğinden, sistemin spekülatif baskı yaratma riski düşük kalmaktadır.

Bir İşletme İçin Uygulama Adımları ve Hesaplama Senaryosu

Düzenlemenin pratikte nasıl çalışacağını somut bir senaryo üzerinden adım adım ele alalım:

Varsayalım ki bir imalatçı ihracatçı şirketin mali tablolarında aktif büyüklüğü 150 milyon TL, yıllık net satış hasılatı ise 200 milyon TL olsun.

İlk adımda döviz pozisyon oranının tespiti gerekir. Şirket, aktif büyüklüğü veya net satış hasılatından birini seçebilir. Net satış hasılatını (200 milyon TL) baz alırsak, mevzuatın getirdiği azami yüzde 10 kuralı gereğince şirketin elinde bulundurabileceği likit döviz varlıklarının toplam değeri en fazla 20 milyon TL olabilir. Şirketin likit döviz mevcudu bu eşiğin altındaysa, meslek mensubuna (SMMM veya YMM) başvurarak 15 gün geçerliliği olan Döviz Pozisyonu Bildirim Formu'nu onaylatır.

İkinci adımda yıllık döviz dönüşüm üst limitinin hesaplanması gerekir. Şirketin Gelir İdaresi Başkanlığına bildirilen son yıllık faaliyet kârının 18 milyon TL, Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirilen son 12 aylık toplam iş gücü maliyetinin ise 12 milyon TL olduğunu varsayalım. Bu iki kalemin toplamı olan 30 milyon TL, şirketin o yıl içinde dönüşüm desteği kapsamında bozdurabileceği azami tutarı oluşturur.

Üçüncü adımda şirket döviz dönüşümünü banka aracılığıyla gerçekleştirir. Örneğin bu limit dahilinde 10 milyon TL tutarında döviz bozdurulduğunda, TCMB mevzuatına göre belirlenen destek tutarı doğrudan firmanın hesabına aktarılır. Aracı banka ise mevzuatın tanıdığı yetki uyarınca sağlanan bu destek tutarı üzerinden azami yüzde 1 oranında komisyon kesintisi uygulayabilir.

Uygulamada Dikkat Edilecek Hususlar ve İzlenecekler

1 Ekim'den itibaren sisteme başvuracak mükellef ve finans yöneticilerinin operasyonel süreçlerde şu noktalara hassasiyet göstermesi önem taşımaktadır:

• Döviz pozisyon bildirim formlarının geçerlilik süresi 15 gün ile sınırlandırılmıştır. Rapor süresi dolduğunda işlemler duracağından, döviz dönüşüm takvimi ile mali müşavir onay süreçleri eşgüdümlü yürütülmelidir.
• Firmanın likit döviz tutarı hesaplanırken banka mevduatları ve nakit varlıklar dikkatle incelenmeli, yüzde 10 sınırının aşılmadığı teyit edilmelidir.
• Aracılı ihracat yapan üreticiler, aracı ihracatçı şirketin sözleşmelerini ve kendi katma değer limitlerini netleştirmeli, destek ödemesinin doğrudan kendi hesaplarına aktarılmasını temin edecek bankacılık talimatlarını hazırlamalıdır.

Sonuç olarak TCMB'nin yürürlüğe koyduğu yeni talimat, reel sektörün uzun süredir dile getirdiği operasyonel kısıtları hafifleten dengeli bir adımdır. Şirket yönetimlerinin 1 Ekim öncesinde mali müşavirleriyle bir araya gelerek katma değer limitlerini ve döviz pozisyon rasyolarını hesaplamaları, finansal planlamada gecikme yaşanmaması adına kritik önemdedir.