Dövizli Çek Kullanan Şirketler Dikkat: Kur Artışına Kur Farkı Faturası Şartı

İstanbul Vergi Dairesi Başkanlığı tarafından verilen 16.03.2023 tarihli ve 11395140-105[VUK-1-21709]-323016 sayılı özelge, dövize endeksli vadeli çekle tahsilat yapan işletmelerin uzun süredir tereddüt yaşadığı belgelendirme sürecine açıklık getirdi. İdarenin değerlendirmesine göre, dövize endeksli satışlarda vadeli çekin tahsilinde veya vadesindeki kur artışı sebebiyle alıcıdan tahsil edilen ek tutarlar vade farkı değil, doğrudan kur farkı mahiyetindedir. Ticari hayatta döviz riskini sınırlamak amacıyla TL vadeli çek kabul eden binlerce şirketin finans ve muhasebe birimlerini ilgilendiren bu yaklaşım, faturanın türünden KDV oranına kadar pek çok kritik süreci yeniden şekillendiriyor.

Hukuki Çerçeve ve Vade Farkı ile Kur Farkı Ayrımı

Ticari uygulamada ithal girdi kullanan ya da maliyetleri dövize bağlı çalışan işletmeler, fiyatlarını dövize endeksli belirlemekte ancak ödemeleri Türk Lirası vadeli çekler üzerinden tahsil edebilmektedir. Çekin ciro edildiği veya vadesinin geldiği tarihte kurun yukarı gitmesi halinde, çek tutarı döviz bazındaki ilk fatura bedelini karşılamamakta ve alıcıdan kur kaynaklı bir ek bedel talep edilmektedir. Şirketler uygulamada bu farkı kimi zaman vade farkı, kimi zaman da fiyat farkı veya kur farkı olarak faturalandırmaktaydı.

İdarenin özelgesinde Vergi Usul Kanunu ve Katma Değer Vergisi Kanunu hükümleri birlikte ele alınmıştır. Vergi Usul Kanunu'nun 215'inci maddesi uyarınca defter ve kayıtlarda Türk para biriminin kullanılması esastır; ancak Türk parası karşılığı gösterilmek kaydıyla belgelerin yabancı para cinsinden düzenlenmesi mümkündür. Kanunun 227 ve 229'uncu maddeleri ise ticari muamelelerin fatura ile tevsikini zorunlu kılmaktadır.

Katma Değer Vergisi Kanunu'nun 24/c maddesi uyarınca vade farkı, fiyat farkı, kur farkı, faiz ve prim gibi çeşitli gelirler matraha dahil unsurlar arasında sayılmıştır. Ancak gelirin niteliği, düzenlenecek belgenin türünü ve uygulanacak KDV mekanizmasını doğrudan belirlemektedir. Özelge, çek vadesinde döviz kurunun yükselmesi nedeniyle talep edilen ilave tutarın finansman temelli bir vade farkı değil, sözleşmenin döviz cinsinden kurulmuş olmasından doğan saf bir kur farkı olduğunu tescil etmiştir.

KDV Hesabında ve Belgelendirmede Dikkat Edilecek İlkeler

KDV Genel Uygulama Tebliği hükümleri doğrultusunda, bedelin döviz cinsinden veya dövize endeksli belirlendiği işlemlerde teslimden sonra yapılan tahsilatlarda satıcı lehine oluşan farklar matraha eklenmektedir. Özelgede bu hesaplamaya ilişkin iki hayati teknik kuralın altı çizilmiştir:

• Satıcı lehine doğan kur farkı matrahı belirlenirken yalnızca mal veya hizmetin net bedeline isabet eden kur artışı dikkate alınır; ilk faturada hesaplanan KDV tutarına isabet eden kur farkları KDV matrahına dahil edilmez.
• Düzenlenecek kur farkı faturasında genel oran değil, asıl mal teslimi veya hizmet ifasının yapıldığı tarihte o işlem için geçerli olan KDV oranı esas alınır.

Buna karşılık, Vergi Usul Kanunu uyarınca geçici vergi dönemlerinde ve yıl sonlarında yapılan dönem sonu yabancı para değerlemeleri sonucunda oluşan kur farkları için KDV hesaplanmayacağı hususu özelgede yinelenmiştir. Dolayısıyla KDV yükümlülüğü değerleme anında değil, fiili tahsilat ve mutabakat anında doğmaktadır.

Valentra'nın Değerlendirmesi ve Uygulama Örneği

Değerlendirmemize göre, vergi idaresinin kur farkı faturası ısrarı, vadeli çek tahsilatlarında şirketlerin KDV yükünü azaltan fakat muhasebe operasyonlarını ciddi biçimde zorlaştıran bir sonuç doğurmaktadır.

Bu görüşe varmamızın gerekçesi şudur: Vade farkı faturası düzenlendiğinde işletmeler faturanın kesildiği tarihteki genel oran üzerinden KDV hesaplamak durumunda kalabilirken, kur farkı faturasında teslim anındaki indirimli oranlar korunmaktadır ve KDV tutarı üzerinden mükerrer KDV hesaplanması engellenmektedir. Buna karşın, her çek tahsilatında kur farkının matrah ve KDV ayrımına tabi tutulması ve asıl faturanın KDV oranının geriye dönük eşleştirilmesi operasyonel hata riskini yükseltmektedir.

Konuyu bir senaryo üzerinden somutlaştıralım:

Varsayalım ki bir şirket, müşterisine dövize endeksli olarak KDV hariç 10.000 Amerikan Doları tutarında ve teslim tarihinde yüzde 10 KDV oranına tabi bir mal teslim etmiştir. Teslim tarihindeki kur 30 TL olsun. Bu durumda fatura tutarı net 300.000 TL ve 30.000 TL KDV olmak üzere toplam 330.000 TL (11.000 Dolar karşılığı) olarak kayıtlara geçecektir.

Müşteri borcuna karşılık 330.000 TL tutarında vadeli bir çek vermiş olsun. Çekin tahsil veya ciro tarihinde döviz kurunun 34 TL'ye yükseldiğini varsayalım. 330.000 TL'lik tahsilat, yeni kur üzerinden yaklaşık 9.705,88 Dolar karşılamakta ve müşterinin döviz bazındaki borcu kapanmamaktadır.

Borcun sözleşme gereği 11.000 Dolara tamamlanması için müşteriden 1.294,12 Dolar ilave tahsilat yapılacaktır. Bu farkın TL karşılığı yaklaşık 44.000 TL olacaktır. Özelgedeki kural gereği, bu 44.000 TL'nin tamamı matrah kabul edilmeyecek; yalnızca mal bedeline isabet eden 10.000 Dolar üzerinden oluşan kur farkı (10.000 x 4 TL = 40.000 TL) matrah sayılacaktır.

Düzenlenecek kur farkı faturasında bu 40.000 TL matrah üzerine malın teslim tarihindeki KDV oranı olan yüzde 10 uygulanacak ve 4.000 TL KDV hesaplanacaktır. Faturada KDV payına isabet eden kur artışına yer verilmeyecektir.

Dövize endeksli vadeli çek alan işletmelerin, tahsilat aşamasında cari hesap farklarını otomatik olarak vade farkı faturasına dönüştürmekten kaçınması, faturalamayı asıl teslimin KDV oranına bağlayacak sistemsel altyapıyı kurması olası vergi cezalarının önüne geçecektir.