Çöken Kurumlar ve 'Merkezsiz Dünya': İstanbul'dan Küresel Düzene Bakış

İstanbul Kongre Merkezi'nde 6 Kasım 2026'da başlayan TRT World Forum, uluslararası sistemin kurumsal ve ahlaki sınırlarının zorlandığı bir dönemde küresel karar alıcıları, akademisyenleri ve düşünürleri bir araya getirdi. Forumun bu yılki ana temasının "Merkezsiz Dünya: Kurallar Geçersiz Kaldığında Kim Liderlik Eder?" olarak belirlenmesi, 20. yüzyılın ortalarında kurulan ve İkinci Dünya Savaşı sonrasının dengelerini yansıtan çok taraflı mimarinin bugün içine düştüğü derin meşruiyet krizine işaret ediyor. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanı Burhanettin Duran'ın açılışta dile getirdiği tespitler, mevcut düzenin temsil açığını ve kriz çözme kabiliyetindeki aşınmayı gözler önüne seriyor.

Tarihsel Bağlam ve Kurumların Meşruiyet Krizi

Uluslararası ilişkiler tarihi, küresel nizamların kalıcı olmadığını ve güç dengelerinin değişimine paralel olarak kurumların da dönüştüğünü gösterir. Bugün karşı karşıya olduğumuz tablo, tek kutuplu dönemin fiilen kapandığı, buna karşılık yeni ve uzlaşılmış bir düzenin henüz kurulamadığı bir geçiş evresini temsil ediyor. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanı Burhanettin Duran'ın açılış konuşmasında günümüz konjonktürünü iki dünya savaşı arasındaki döneme benzetmesi ve üçüncü bir dünya savaşı ihtimalinin tartışıldığına dikkat çekmesi, bu tarihsel belirsizliğin vahametini yansıtıyor. Duran, güç merkezlerinin çoğaldığını ancak ortak kuralların hızla aşındığını vurgulayarak, konvansiyonel savaş risklerinin ve vekâlet çatışmalarının arttığı bir döneme işaret etti.

Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın yaklaşık çeyrek asırdır savunduğu "Dünya beşten büyüktür" yaklaşımı, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi başta olmak üzere küresel karar alma mekanizmalarındaki yapısal temsil adaletsizliğini hedef alıyor. Açılış konuşmasında sistemin iflas bayrağını çektiğini belirten Erdoğan, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi ile uluslararası medya kuruluşlarının sergilediği çifte standartların sorgulanması gerektiğini dile getirdi. Sistemin çatışmaları önlemede, sivilleri korumada ve varılan mutabakatları uygulatmakta yetersiz kalması, kurallara dayalı düzen iddiasının inandırıcılığını zedelemektedir.

Gazze Sınavı ve Sahadaki Gerçekler

Mevcut düzenin işlevsizliğini en açık şekilde ortaya koyan saha Gazze ve işgal altındaki Filistin toprakları olmuştur. Forumun açılışında konuşan Erdoğan, Türkiye'nin de imzalanmasına katkı sunduğu Gazze Barış Anlaşması'nın sahada uygulanmadığına işaret etti. Ancak bu anlaşmanın hangi tarihte imzalandığı ve uygulama sürecinin tam olarak hangi aşamada tıkandığına dair ayrıntılar resmî kaynaklarda henüz detaylandırılmış değildir. Bununla birlikte Erdoğan, İsrail'e uluslararası alanda iltimas geçildiğini ve Gazze'deki duruma uluslararası kurumların seyirci kaldığını belirtti.

Sahadaki ihlaller Gazze ile sınırlı kalmamış, Batı Şeria'ya da yayılmıştır. Erdoğan'ın paylaştığı verilere göre, yalnızca ekim ayında Batı Şeria'da Filistinlilere yönelik 3 binden fazla saldırı ve ihlal kayıtlara geçmiştir. Açılışta Suriyeli Bana Alabed'in Cumhurbaşkanı Erdoğan'a savaş ve açlıktan etkilenen çocukları simgeleyen kelebek figürü takdim etmesi ve çocukların sesinin duyulması çağrısında bulunması, yaşanan insani krizin ulaştığı boyutları sembolik düzeyde hatırlattı. Alabed, Gazze'deki tablonun Suriye'deki yıkımı anımsattığını belirterek barış ihtiyacının altını çizdi.

Çok Kutupluluk ve Türkiye'nin Dış Politika Arayışı

Forumda ortaya konan yaklaşımlar, uluslararası sistemin artık tek bir süper gücün ya da dar bir ittifak blokunun kontrolünde yönetilemeyeceğini ortaya koyuyor. Duran'ın ifadeleriyle, uluslararası sistem "derin bir eksen kayması ve yapısal kriz" yaşamaktadır. Değerlendirmemize göre, Türkiye'nin bu merkezsizleşme sürecindeki temel hedefi, tek bir yeni hâkim güç merkezinin vesayetine girmek yerine, farklı güç odaklarının adalet ve ortak sorumluluk zemininde buluştuğu reformist bir mekanizma inşa etmektir.

Bu çerçevede önümüzdeki döneme dair iki temel senaryo öne çıkmaktadır:

• Birinci senaryoda, mevcut küresel kurumların reform çağrılarına direnmesi ve büyük güç rekabetinin sertleşmesi neticesinde, uluslararası hukukun tamamen işlevsiz kaldığı ve bölgesel çatışmaların yaygınlaştığı parçalı bir kriz ortamı derinleşebilir.

• İkinci senaryoda ise, Türkiye gibi çok boyutlu diplomasi yürüten aktörlerin çabalarıyla, küresel sorunlara (iklim, göç, gıda güvenliği ve teknoloji yönetişimi gibi) karşı yeni ve daha kapsayıcı ortak sorumluluk mekanizmaları geliştirilebilir.

Erdoğan'ın konuşmasında Filistin'den Yemen'e, Sudan'dan Ukrayna'ya uzanan geniş bir coğrafyada barışçıl çözümler için çaba gösterildiğini ifade etmesi, Ankara'nın krizlerin çözümünde dengeli ve yapıcı bir diplomasi izleme iradesini sürdürdüğünü göstermektedir.

Önümüzdeki Günlerde Neye Bakılmalı

İki gün süren TRT World Forum, 2017'deki ilk buluşmasından bu yana 86 açık ve 76 kapalı oturumla yüzlerce uluslararası konuşmacıyı ağırlamış köklü bir fikir platformudur. Forumun doğrudan bağlayıcı kararlar üreten bir yapı olup olmayacağı ya da toplantılardan yeni diplomatik girişimlerin doğup doğmayacağı henüz belli değildir. Ancak açık oturumlarda ele alınan ABD'nin küresel rolü, enerji sorunu ve Gazze meselesi ile kapalı oturumlarda tartışılan Rusya-Ukrayna Savaşı, Asya-Pasifik güvenliği ve kritik madenler gibi başlıklar, tartışmaların seyrini belirleyecektir. Önümüzdeki süreçte, İstanbul'da dile getirilen reform çağrılarının somut bir uluslararası koalisyona dönüşüp dönüşmeyeceği ve Gazze başta olmak üzere kriz bölgelerinde diplomasinin tıkanıklıkları aşıp aşamayacağı yakından izlenecektir.