Tüketici Güveninde Sert Düşüş: Rakamlar Hane Bütçesi İçin Ne Söylüyor?

Türkiye İstatistik Kurumu ile Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası işbirliğiyle hazırlanan Tüketici Güven Endeksi, eylül ayında ulaştığı 91,9 puanlık seviyenin ardından ekimde yüzde 7,7 azalarak 84,8 puana geriledi. Bir önceki ay son dönemin en yüksek seviyesine çıkan endeksteki bu ani geri çekilme, hanehalkının hem mevcut geçim koşullarına hem de önümüzdeki bir yıllık ekonomik gidişata bakışında temkinli bir tutumun öne çıktığını gösteriyor.

Rakamlarla Tablo ve Cüzdandaki Karşılığı

Tüketici güven endeksleri genel olarak 100 seviyesinin altında kaldığında kötümser, üstünde olduğunda ise iyimser bir tabloya işaret eder. Açıklanan son veriler, endeksin temel taşlarını oluşturan tüm alt başlıklarda aşağı yönlü bir eğilim olduğunu ortaya koyuyor. Özellikle vatandaşın doğrudan kendi gelirini ve bütçesini ilgilendiren kalemlerdeki bozulma dikkat çekicidir.

Endeksin alt ayrıntılarına bakıldığında şu temel göstergeler öne çıkıyor:

• Mevcut dönemde hanenin maddi durumu endeksi, aylık bazda yüzde 9,3 oranında azalarak 75,3 seviyesinden 68,3 seviyesine geriledi.
• Gelecek 12 aylık döneme ilişkin hanenin maddi durum beklentisi yüzde 7,7 düşüşle 93,7 puandan 86,4 puana indi.
• Önümüzdeki bir yıllık döneme ilişkin genel ekonomik durum beklentisi eylüldeki 89,8 düzeyinden ekimde yüzde 9 azalarak 81,7 puana çekildi.
• Geçmiş bir yıllık döneme yönelik genel ekonomik durum değerlendirmesi ise yüzde 7,7 azalarak 86,4 seviyesinde ölçüldü.

Bu verileri sokaktaki vatandaşın ve mutfaktaki bütçenin diliyle okuduğumuzda karşılaştığımız ilk soru şudur: Bir ayda ne değişti de hanenin maddi durum algısı 75 puandan 68 puana kadar indi? Bu tablo, hanehalkının eline geçen gelir ile market sepeti, kira, faturalar ve düzenli giderler arasındaki dengeyi kurmakta zorlandığını düşündüğünü ifade ediyor. Gelecek bir yıla ilişkin beklentilerin de yüzde 7,7 gerilemesi, çalışanların ve ailelerin gelir artışlarının alım gücünü korumaya yetmeyeceği yönünde bir endişe taşıdığına işaret ediyor.

Harcama Planları Erteleniyor, Borçlanma Eğilimi Artıyor

Tüketici anketinin en somut sonuçları, hanehalkının büyük bütçeli satın alma ve birikim yapma planlarında ortaya çıkıyor. İnsanlar yarınından emin olmadığında veya gelirinin yetersiz kalacağını hissettiğinde ilk olarak büyük tüketim kararlarını askıya alır. Veriler, tam olarak bu mekanizmanın işlemeye başladığını gösteriyor.

Ekim ayı anketinde öne çıkan eğilimler şöyle sıralanıyor:

• Gelecek 12 ay içinde konut satın alma ya da inşa ettirme ihtimali yüzde 12,3 azaldı. Oysa eylül ayında bu ihtimalde yüzde 7,1 oranında bir artış görülmüştü.
• Otomobil satın alma ihtimalinde aylık bazda yüzde 17,6 gibi sert bir gerileme kaydedildi.
• Önümüzdeki bir yıllık dönemde tasarruf etme ihtimali yüzde 12,8 düşerken, mevcut dönemin tasarruf için uygun olduğunu belirtenlerin oranı da yüzde 8,7 azaldı.
• Gelecek 12 aylık dönemde dayanıklı tüketim mallarına harcama yapma düşüncesi yüzde 5,6 gerileyerek 102,7 seviyesine indi.
• Tüm bu ertelemelere karşılık, önümüzdeki 3 aylık dönemde tüketimin finansmanı amacıyla borç kullanma ihtimalinde yüzde 3 oranında artış kaydedildi.

Ev ve araba alım niyetindeki sert düşüş, hanehalkının uzun vadeli ve yüksek maliyetli yükümlülüklerin altına girmekten çekindiğini gösteriyor. Kredi maliyetlerinin düzeyi ve fiyatların erişilebilirliği, bu kararlarda belirleyici olmaya devam ediyor. Ancak tablonun en düşündürücü noktası, tasarruf etme ihtimali yüzde 12,8 azalırken tüketimi finanse etmek için borçlanma ihtimalinin yüzde 3 artmasıdır. Bu durum, aile bütçesinde gelir-gider farkının kısa vadeli borçlarla, kredi kartlarıyla veya ihtiyaç kredileriyle kapatılmaya çalışıldığını düşündürmektedir.

Gelişmenin Arka Planı ve Farklı Değerlendirmeler

Eylülde son dönemin en yüksek düzeyini gören tüketici güveninin ekimde bu denli sert gerilemesi konusunda ekonomi çevrelerinde farklı yorumlar bulunuyor. Ekonomi Gazetesi'nde yer alan değerlendirmelerde piyasa uzmanları, eylül anketinin ardından gündeme gelen fon krizinin ve bazı yatırım fonlarına yönelik tasfiye süreçlerinin piyasa algısı üzerindeki bozucu etkisine dikkat çekiyor. Güven anketinin yapıldığı dönemde finansal piyasalarda yaşanan bu tedirginliğin, tüketicinin genel ekonomik ortama yönelik algısını olumsuz etkilediği ifade ediliyor.

Buna karşılık uluslararası kredi derecelendirme kuruluşu S&P Global Ratings'in kısa süre önce yayımladığı raporda farklı bir pencere açılıyor. S&P değerlendirmesinde, hanehalkının Türk lirasına güveninin dirençli kalmayı sürdürdüğü ve fon soruşturması ile fon tasfiyelerinin ekonomiye yansımalarının sınırlı kaldığı belirtilmişti. Bir tarafta finansal gelişmelerin tüketici güveninde dalgalanma yarattığı yönündeki uzman görüşleri, diğer tarafta ise bu etkilerin genel makro dengeler açısından sınırlı kaldığını savunan uluslararası kurum yaklaşımları yer alıyor.

Bundan Sonra Hangi Göstergeler İzlenmeli?

Önümüzdeki süreçte tüketici güvenindeki bu düşüşün geçici bir dalgalanma mı yoksa iç talepte daha kalıcı bir yavaşlamanın habercisi mi olduğunu anlamak için birkaç temel noktayı yakından takip etmek gerekecek. Tüketicinin borçlanma eğilimindeki yüzde 3'lük artışın bankacılık sektörünün tüketici kredisi ve kredi kartı büyüme hızlarına nasıl yansıyacağı ilk izlenecek başlıktır. Ayrıca dayanıklı tüketim malları harcama düşüncesinin seyrinin perakende satış hacimlerine etkileri de yakından izlenecektir.