Dış Pazarlarda 52 Ayın Zirvesi ve Cari Fazla: Sipariş ile Üretim Arasındaki Makas

İstanbul Sanayi Odası Türkiye İhracat Pazarları İklim Endeksi'nin eylül ayında 53,2 puana ulaşarak son 52 ayın zirvesine çıkması ve ağustos ayı ödemeler dengesinde 3,5 milyar dolarlık cari fazla beklentisi, reel sektör açısından dış talep tarafında belirgin bir toparlanmaya işaret ediyor. İhracat pazarlarındaki bu canlanma döviz girişini destekleyerek makro dengeleri rahatlatırken, yurt içi imalat sanayiindeki üretim daralması dış talebin içeriye tam olarak aktarılamadığını gösteriyor. Şirket yönetimleri ve mali işler birimleri için bu tablo, sipariş artışının getirdiği fırsatlarla finansman darboğazının yarattığı risklerin aynı anda yönetilmesini zorunlu kılıyor.

İhracat Pazarlarında Güçlü Sinyal ve Cari Dengede İyileşme

İSO tarafından hesaplanan endeksin 50 eşik değerinin üzerinde kalması ve yükselişini üst üste beşinci aya taşıması, Türkiye'nin ana ticaret ortaklarında talep koşullarının iyileştiğini somutlaştırıyor. Türkiye'nin en büyük on ihracat pazarının dokuzunda üretim artışı gerçekleşirken, başta Amerika Birleşik Devletleri olmak üzere Almanya, Birleşik Krallık, İtalya, İspanya, Romanya ve Hollanda pazarlarında ekonomik genişleme sürüyor. Fransa pazarında ise iki yılı aşkın bir sürenin ardından sınırlı da olsa bir canlanma kaydedilmiş durumda. Avrupa ekonomilerinin Türkiye'nin toplam imalat sanayii ihracatındaki yüzde 34'lük payı göz önüne alındığında, kıtadaki toparlanmanın dış satım potansiyelini doğrudan yukarı taşıdığı görülüyor.

Bu dış talep tablosu dış ticaret rakamlarına da yansımış durumda. Türkiye'nin ihracatı eylül ayında yıllık bazda yüzde 15,4 artışla 25 milyar 976 milyon dolara, ithalatı ise yüzde 5,9 artışla 31 milyar 208 milyon dolara ulaştı. Ocak-eylül döneminde ise toplam ihracat 210,9 milyar dolar, ithalat ise 282 milyar dolar seviyesinde gerçekleşti. Dış ticaret açığındaki dengelenme, ödemeler dengesi beklentilerini de olumlu etkiliyor. Matriks Haber'in 11 kurum ekonomistiyle gerçekleştirdiği ankete göre, ağustos ayında cari işlemler hesabının 3 milyar 500 milyon dolar fazla vermesi bekleniyor. Temmuz ayındaki 36 milyon dolarlık fazlanın ardından ağustosta gelecek olası fazla, cari dengede iki ay üst üste pozitif bölgede kalınmasını sağlayacak. Ankette ekonomistlerin 2026 yıl sonu cari açık medyan tahmini 51 milyar dolardan 49,2 milyar dolara, 2027 tahmini ise 48,75 milyar dolardan 47 milyar dolara gerilemiş durumda.

Sipariş Var Üretim Yok: Sanayide Finansman Kırılganlığı

Dış pazarlardaki bu iyimser görünüme karşın yurt içi üretim cephesinde madalyonun diğer yüzü dikkat çekiyor. Türkiye İstatistik Kurumu verilerine göre sanayi üretimi ağustos ayında yıllık bazda yüzde 1,9, aylık bazda yüzde 1 geriledi. İmalat sanayii özelinde ise kayıp daha derinleşerek yıllık bazda yüzde 2,5, aylık bazda yüzde 1,6 daralma olarak kayıtlara geçti. Dış pazarlarda talep 52 ayın en güçlü seviyesindeyken iç sanayi üretiminin daralması, ciddi bir yapısal ayrışmayı gözler önüne seriyor.

Bizce, dış pazarlardaki bu toparlanma işletmeler için önemli bir ihracat potansiyeli sunsa da mevcut finansman maliyetleri ve kredi kısıtları sürdüğü müddetçe bu talep artışı yalnızca güçlü işletme sermayesine sahip büyük ölçekli şirketlere yarayacak; KOBİ niteliğindeki imalatçılar artan siparişleri finanse edemedikleri için küresel rakipleri karşısında pazar payı kaybı riskiyle karşı karşıya kalacaktır. Bu değerlendirmemizin temel gerekçesi, dış pazardan gelen siparişin mamule dönüşebilmesi için gereken ham madde tedariki, enerji ve işçilik giderlerinin önceden finanse edilmek zorunda olmasıdır. Ticari kredi faizlerinin yüksek seyrettiği ve bankaların kredi limitlerini sıkı tuttuğu bir ortamda, işletmeler peşin veya kısa vadeli dış sipariş alsalar dahi üretim çarklarını döndürecek işletme sermayesini temin edememekte, bu da artan talebin fabrikalarda kapasite artışına dönüşmesini engellemektedir.

Makro Dengeler Açısından Olası Senaryolar

Cari dengedeki toparlanma ve ihracat artışı makroekonomik istikrar açısından kritik bir zemin hazırlıyor. Cari fazlanın sürmesi döviz talebini azaltarak kur üzerindeki baskıyı hafifletebilir ve Merkez Bankası rezervlerini destekleyebilir. Kurdaki istikrar ise ithal girdi maliyetleri kanalıyla enflasyonla mücadeleye katkı sağlayabilir. Ancak sürecin nasıl evrileceği iki temel senaryoya bağlıdır:

• İyimser senaryoda, ihracat gelirlerindeki artış ve döviz likiditesindeki rahatlama, para politikasında kontrollü bir finansman gevşemesine alan açar. Sanayicinin işletme sermayesine erişimi kolaylaşırsa, dış pazarlardaki 53,2 seviyesindeki güçlü talep üretime yansır; imalat sanayiindeki daralma son bularak hem ihracat hem sanayi üretimi birlikte büyür.
• Kötümser senaryoda ise yüksek finansman maliyetleri ve kredi kısıtları devam eder. Sanayici gelen siparişleri karşılayamadığı için teslimat süreleri uzar ve Avrupalı alıcılar alternatif tedarikçilere yönelir. Bu durum, yurt içindeki kapasite kullanımını daha da düşürerek dış ticaret kazanımlarının kalıcı hale gelmesini engeller.

Uygulamada Şirketlerin Dikkat Etmesi Gerekenler

Mevcut konjonktürde ihracatçı şirketlerin nakit akışı ve sipariş yönetimi hayati önem taşımaktadır. Durumu somut bir uygulama örneği üzerinden ele alalım:

Varsayalım ki Avrupa pazarına çalışan bir imalatçı KOBİ, Almanya'daki müşterisinden 500 bin dolarlık yeni bir makine aksamı siparişi aldı. Sözleşmeye göre teslimat 60 gün sonra yapılacak ve ödeme mal tesliminden 30 gün sonra tahsil edilecektir. Bu siparişin üretimi için firmanın 300 bin dolarlık ham madde ve ara malı girdisine ihtiyacı bulunmaktadır. Tedarikçi bu girdiyi peşin veya en fazla 15 gün vadeli vermektedir.

Firmanın önünde 75 günlük net bir nakit açığı bulunmaktadır. Yüksek ticari kredi faizleri ve banka limitlerinin daraldığı bir ortamda, işletme bu 300 bin dolarlık ham madde finansmanını dış kaynakla çözmeye kalktığında karşılaşacağı finansman gideri, siparişin kâr marjını tamamen eritebilir. Finansmana hiç erişememesi durumunda ise siparişi reddetmek veya gecikmeli teslimat cezasıyla karşılaşmak zorunda kalacaktır. Dolayısıyla bu dönemde ihracatçı firmaların uzun vadeli açık hesap çalışmak yerine peşin avans, akreditifli ödeme yöntemleri veya ihracat alacak sigortası destekli iskonto mekanizmalarını devreye sokması, sipariş kabul etmeden önce nakit akışı simülasyonunu gün gün çıkarması gerekmektedir.

Dış talepte 52 ayın zirvesine işaret eden İSO verileri ve cari dengedeki toparlanma olumlu bir fırsat penceresi açmaktadır; ancak bu fırsatı kalıcı kâra dönüştürmenin yolu, üretim kapasitesini zorlamadan önce işletme sermayesi ve finansman maliyeti hesabını titizlikle yapmaktan geçmektedir.